Jakiś czas temu pokazano w naszej telewizji program zatytułowany “Nauczyć się żyć”. Przedstawiał niejakiego Profesora Reuvena Feuersteina z Jerozolimy i jego Centrum ICELP (Międzynarodowe Centrum Podnoszenia Potencjału Uczenia). W programie przedstawiono dużą grupę osób, które przeszły ten specjalny program edukacyjny. Były to osoby zarówno mające niewielkie problemy szkolne jak i te o specjalnych potrzebach edukacyjnych, na przykład osoby z Zespołem Downa. Pokazano także kilka przypadków osób, które z dużymi trudnościami umysłowymi, a bez jasnej diagnozy nie miały swego miejsca w strukturach szkolnych, gdyż nie wiedziano jak z nimi pracować. Przekaz jaki niósł ten film był uderzający. Większość dzieci po treningu funkcjonowała umysłowo w sposób zupełnie autonomiczny, znaczna część grupy ukończyła szkoły, niektórzy z nich postanawiali kontynuować edukację na wyższych szczeblach. Byłam zupełnie zafascynowana rezultatami, jakie prezentowano w programie. Było dla mnie jasne, że muszę dotrzeć do szkoły i realizowanego w niej programu pracy. Od tamtego czasu upłynęło kilka lat. Na ich przestrzeni udało mi się dogłębnie poznać teorie Profesora Feuersteina, przeszkolić w nich, a nawet popracować z nim i jego ekipą w Centrum ICELP. Na dzień dzisiejszy jego praca znana pod nazwą Instrumental Enrichment uznana jest w wielu krajach i wykładana na różnych uniwersytetach świata. Brazylia przeprowadziła projekt edukacyjny adresowany do wielu tysięcy osób, który zakończył się w zeszłym roku, a efekty będą wkrótce opublikowane. Myśl Feuersteina wyrosła na dwóch wielkich filarach światowej psychologii rozwojowej: na myśli Jean Piaget i Lva Vygotskiego. Feuerstein pracował przez kilka lat z Piaget w Genewie. Następnie odwołał się do teorii Vygotskiego, rozwijając ją, systematyzując i precyzując większość pojęć. Interesuje się dzieckiem a zwłaszcza jego możliwościami poznawczymi. Nie patrzy na dziecko w świetle tego co można dostrzec, ale patrzy na nie pod kątem jego potencjału. Jedną ze swoich książek zatytułował: “Kochasz mnie! Nie akceptuj mnie takiego jakim jestem”. Do każdego dziecka można dotrzeć. Śledząc etapy rozwoju umysłowego zgodnie z założeniami psychologii rozwojowej, śledząc jego funkcje poznawcze, analizując zadanie pod kątem ściśle określonych parametrów i wreszcie dbając o szczególną jakość interakcji między dzieckiem i mediatorem. Inteligencja nie jest trwałą cechą charakterystyczną danemu dziecku. Inteligencja to stan podlegający rozwojowi i kształtowaniu. Autor programu opracował także serię testów będących alternatywą dla statycznych testów Ilorazu Inteligencji. Tymi testami badamy inteligencję w ujęciu dynamicznym, pod kątem jej potencjału. Poszukujemy szczególnych stref rozwoju umysłowego wymagających wzmocnienia, szczególnych kanałów, którymi możemy najskuteczniej dotrzeć do dziecka by następnie rozwijać inne kanały refleksji i komunikacji, rytmu pracy właściwego danemu dziecku by mógł być skuteczny... Zarówno testy diagnostyczne jak i program edukacyjny istnieją w dwóch wersjach: LPAD (Learning Propensity Assessment Device), dla dzieci szkolnych i osób dorosłych LPAD – Basic, dla dzieci młodszych i niżej funkcjonujących FIE (Feuerstein Instrumental Enrichment) dla dzieci szkolnych i osób dorosłych FIE – Basic, dla dzieci młodszych i niżej funkcjonujących. Metoda Feuersteina przez precyzyjne dookreślenie różnych aspektów sytuacji edukacyjnej pozwala nam uczyć w sposób bardzo skuteczny każdą grupę odbiorców: dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, dzieci szkolne, dzieci z autyzmem, z uszkodzeniami mózgu, nadpobudliwe... Prowadzono także projekty wśród dorosłych, którzy wymagali usprawnienia zdolności refleksji w pewnych polach kompetencji, np. wśród lekarzy czy pilotów. Podobnie jak Vygotski Feuerstein uważa, że znacznie ważniejsze jest uczenie nie treści, ale sposobu, tzn uczymy szukać odpowiedzi na pytanie “jak”. Uczymy struktur. Jednym z określeń tej metody to: uczenie myślenia strukturalnego lub rozwijanie struktur poznawczych. To uczenie przez rozumienie relacji między rzeczami, zjawiskami i faktami, przez kojarzenie logicznych związków między nimi. Osoby po przejściu tego programu stają się autonomiczne w myśleniu, krytyczne wobec wiedzy. Same potrafią stwierdzić czy coś jest prawdą czy nie, gdyż mają wszystkie logiczne klucze do rozeznania słuszności danych treści. Czterdziestoletnie doświadczenie zebrane przez Feuersteina i jego ekipę dowodzi ogromnej skuteczności tego podejścia edukacji i terapii (wpisującej się w nurt terapii kognitywnych). Zgodnie z myślą Vygotskiego środowisko ma zasadniczy wpływ na zdolność edukacji dziecka. Feuerstein sprecyzował rolę środowiska. Osoba towarzysząca procesowi edukacji “mediator” jest czynnikiem kształtującym bodźce w taki sposób by ich odebranie było możliwe. Ta sytuacja interakcji: “dziecko – mediator”, powinna spełniać szereg wymogów:

1. Konieczność znajomości etapów rozwoju struktur psychicznych dziecka, i operacji mentalnych kolejno pojawiających się w rozwoju umysłowym na poszczególnych etapach.
2. Obserwacja dziecka pod kątem specyficznych dla niego trudności jeśli chodzi o funkcje kognitywne czyli najdrobniejsze części aktywności umysłowej, które “dzieją się” w trakcie procesu myślenia.
3. Świadome przygotowanie zadania dla dziecka. Analiza zadania pod kątem ilości elementów, stopnia złożoności, stopnia abstrakcji, modalności – kanału, którego użycie będzie konieczne dla rozwiązania zadania... i innych jeszcze parametrów. Zawsze przygotowane na nieco wyższym poziomie trudności, by było wyzwaniem dla dziecka. Ma być jednak możliwe do realizacji dzięki obecności mediatora.
4. Inny aspekt który należy wziąć pod uwagę w przygotowaniu i przeprowadzeniu zadania to formy mediacji. W trakcie interakcji z dzieckiem mediator zwraca uwagę na zadanie, na dziecko a w końcu na jakość samej interakcji. I tu znów istnieje szereg parametrów, których wypełnienie zwiększa szanse skuteczności procesu edukacyjnego. To w ostateczności od jakości mediacji zależy na ile skuteczny będzie proces uczenia.

Wymienione elementy w swej naturze nie mogą być przypadkowe. Każdy z nich analizowany jest w świetle specyficznych aspektów opisanych przez Feuersteina. Te aspekty i ich wzajemne relacje jako całość struktury interakcji pozwalają na właściwy, skuteczny proces edukacji w każdej sytuacji. Bez względu na wiek, problem, grupę czy inne uwarunkowanie proces edukacji jest możliwy, a nawet staje się bardzo atrakcyjny. Cechy rozwijane “przy okazji” tej metody uczenia to: autonomia – dziecko nabiera samodzielności w myśleniu, rozwija zdolność krytycznej oceny i nowe rozwiązania, odpowiedzialność – widząc własne realizowane przez siebie postępy dziecko nabiera odpowiedzialności za nie. Mediator jest tu tylko niejako przewodnikiem przez pewien czas, motywacja – w miarę postępów i coraz lepszego rozumienia logicznych związków uczonych treści dziecko pragnie nowych wyzwań, gdyż widzi, że może im podołać, trwałość procesu rozwoju – kiedy dziecko pojęło jak używać logicznego myślenia, zawsze może się nim posługiwać. Procesów umysłowych kształtowanych w sytuacji szkolnej używamy i w życiu pozaszkolnym. A więc proces samodzielnego myślenia i rozwoju wychodzi daleko poza kadr szkolny. Program Feuerstein Instrumental Enrichment to fascynujące zagadnienie otwierające drogi dostępu do różnych dziedzin wiedzy, pomagające nam rozumieć funkcjonowanie umysłu i budujące głód nauki. Ta motywacja do wysiłku rodzi się z poznania i zdolności używania narzędzi, które pozwalają nam osiągać sukcesy. Serdecznie Państwa zachęcam do otwartości na bliższe zapoznanie się z tym nowym kierunkiem edukacji, który zdał już egzamin na świecie, a mam nadzieję, że i u nas przyjmie się wnosząc nowe spojrzenie na nieograniczone możliwości intelektualne naszych dzieci.

Artykuł napisany do marcowego numeru miesięcznika "Bliżej Przedszkola".

Ten numer Notatnika zabierze Was w niezwykłą podróż do krainy, w której metoda terapeutyczna oparta jest na silnych podstawach testów, mądrej analizie psychiki dziecka, ale przede wszystkim oparta jest na uczuciu, które przenosi góry, buduje świątynie, uzdrawia, ale także znane jest ze swojej przewrotności.